เฉลยข้อสอบนักธรรมชั้นตรี – โท – เอก 2567 พร้อมเฉลยละเอียด

การสอบนักธรรมชั้นตรี โท และเอก เป็นการวัดความรู้ทางพระพุทธศาสนาที่สำคัญสำหรับพระภิกษุสามเณร บทความนี้จะรวบรวมข้อสอบพร้อมเฉลยที่น่าสนใจ เพื่อเป็นแนวทางในการศึกษาและเตรียมตัวสอบ

นักธรรมชั้นตรี

1. ธรรมคุ้มครองโลกมีกี่อย่าง อะไรบ้าง?

เฉลย: มี 2 อย่าง คือ

1. หิริ – ความละอายบาป
2. โอตตัปปะ – ความกลัวบาป

หิริและโอตตัปปะเป็นธรรมที่คุ้มครองโลกไม่ให้เกิดความเสื่อมเสีย เป็นหลักธรรมพื้นฐานที่ทำให้มนุษย์อยู่ร่วมกันในสังคมได้อย่างสงบสุข

2. อริยสัจ 4 มีอะไรบ้าง และความไม่สบายกายไม่สบายใจจัดเป็นอริยสัจข้อไหน?

เฉลย: อริยสัจ 4 ประกอบด้วย

1. ทุกข์
2. สมุทัย คือเหตุให้เกิดทุกข์
3. นิโรธ คือความดับทุกข์
4. มรรค คือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์

ความไม่สบายกายไม่สบายใจจัดเป็น “ทุกข์”

3. คุณธรรมเครื่องยึดเหนี่ยวน้ำใจของผู้อื่นไว้ได้คืออะไร?

เฉลย: คือ สังคหวัตถุ 4 ประกอบด้วย

1. ทาน – การให้ปันสิ่งของแก่ผู้อื่น
2. ปิยวาจา – เจรจาวาจาที่อ่อนหวาน
3. อัตถจริยา – ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น
4. สมานัตตตา – ความเป็นผู้มีตนเสมอ ไม่ถือตัว

นักธรรมชั้นโท

4. บูชา 2 คืออะไร และการสมาทานศีล 5 เป็นประจำจัดเป็นบูชาประเภทใด?

เฉลย:

• อามิสบูชา คือ บูชาด้วยสิ่งของ
• ปฏิบัติบูชา คือ บูชาด้วยการปฏิบัติตาม

การสมาทานศีล 5 เป็นประจำจัดเป็น “ปฏิบัติบูชา”

5. เมตตามีความหมายว่าอย่างไร และเมตตาในพรหมวิหารกับในอัปปมัญญาต่างกันอย่างไร?

เฉลย: เมตตา หมายถึง ความปรารถนาให้ผู้อื่นมีความสุขความเจริญด้วยความจริงใจ

ความต่างของเมตตาในพรหมวิหารและอัปปมัญญา:

• พรหมวิหาร: แผ่ได้ทั้งแบบเจาะจงและไม่เจาะจง
• อัปปมัญญา: แผ่เฉพาะแบบไม่เจาะจงและไม่จำกัด

นักธรรมชั้นเอก

6. พระบรมศาสดาทรงชักชวนให้มาดูโลกนี้โดยมีพระประสงค์อย่างไร?

เฉลย: มีพระประสงค์ 3 ประการ:

1. เพื่อให้รู้จักสิ่งที่เป็นจริงในโลก
2. เพื่อให้ละสิ่งที่เป็นโทษ
3. เพื่อไม่ให้ข้องติดในสิ่งที่เป็นคุณ

7. คำว่า มาร และ บ่วงแห่งมาร หมายถึงอะไร?

เฉลย:

• มาร หมายถึง กิเลสกามที่ทำจิตให้เศร้าหมอง เช่น ตัณหา ราคะ อรติ
• บ่วงแห่งมาร หมายถึง วัตถุกาม ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ

8. คนวิตกจริตมีนิสัยอย่างไร และควรเจริญกัมมัฏฐานบทใด?

เฉลย:

• นิสัย: ชอบคิดมาก ฟุ้งซ่าน
• ควรเจริญ: อานาปานัสสติกัมมัฏฐาน (การกำหนดลมหายใจเข้าออก)

9. วิปัลลาสคืออะไร และมีอะไรบ้าง?

เฉลย: วิปัลลาส คือ การถือเอาโดยอาการผิดจากความจริง มี 4 อย่าง:

1. ถือว่าเที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง
2. ถือว่าเป็นสุขในสิ่งที่เป็นทุกข์
3. ถือว่าเป็นตนในสิ่งที่ไม่ใช่ตน
4. ถือว่างามในสิ่งที่ไม่งาม

10. ผู้เจริญมหาสติปัฏฐานต้องประกอบด้วยธรรมใดบ้างจึงจะกำจัดอภิชฌาและโทมนัสได้?

เฉลย: ต้องประกอบด้วยธรรม 3 ประการ:

1. อาตาปี – มีความเพียรเผากิเลส
2. สัมปชาโน – มีความรู้ตัวทั่วพร้อม
3. สติมา – มีสติ

นักธรรมชั้นตรี

11. สิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงสอนให้พิจารณาเนืองๆ มีอะไรบ้าง?

เฉลย: พระพุทธเจ้าทรงสอนให้พิจารณาสิ่งต่อไปนี้:

1. เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้
2. เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้
3. เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้
4. เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น
5. เรามีกรรมเป็นของตัวเรา ทำดีจักได้ดี ทำชั่วจักได้ชั่ว

12. อายตนะภายนอก 6 ได้แก่อะไรบ้าง?

เฉลย: อายตนะภายนอก 6 ประกอบด้วย:

1. รูป
2. เสียง
3. กลิ่น
4. รส
5. โผฏฐัพพะ (สิ่งที่มาถูกต้องกาย)
6. ธรรม (อารมณ์ที่เกิดกับใจ)

นักธรรมชั้นโท

13. ในธรรมคุณบทว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว” พระธรรมนั้นหมายถึงอะไร?

เฉลย: พระธรรมในที่นี้หมายถึง:

• ปริยัติธรรม และ ปฏิเวธธรรม
• หรือโดยพิสดารได้แก่ สัทธรรม 10 คือ โลกุตรธรรม 9 กับ ปริยัติธรรม 1

14. วิญญาณฐิติต่างจากสัตตาวาสอย่างไร?

เฉลย: ความแตกต่างคือ:

• วิญญาณฐิติ: ภูมิเป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณ
• สัตตาวาส: ภพเป็นที่อยู่แห่งสัตว์

15. คำว่า “อุชุปฏิปนฺโน เป็นผู้ปฏิบัติตรง” คือปฏิบัติเช่นไร?

เฉลย: การปฏิบัติตรง หมายถึง:

• ไม่ปฏิบัติลวงโลก
• ไม่มีมายาสาไถย
• ประพฤติตรงต่อพระศาสดาและเพื่อนสาวก
• ไม่อำพรางความในใจ

นักธรรมชั้นเอก

16. โลกามิสคืออะไร และที่ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะเหตุไร?

เฉลย:

• โลกามิส คือ กามคุณ 5 ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าชอบใจ
• ที่ได้ชื่อเช่นนั้นเพราะเป็นเครื่องล่อใจให้ติดอยู่ในโลก ดุจเหยื่ออันเบ็ดเกี่ยวไว้

17. ข้อความว่า “ปลงภาระอันหนักเสียแล้ว ไม่ถือเอาภาระอันอื่น” มีอธิบายอย่างไร?

เฉลย: อธิบายได้ดังนี้:

• ภาระ หมายถึง เบญจขันธ์
• การปลงภาระ หมายถึง การถอนอุปาทาน
• การไม่ถือเอาภาระอื่น หมายถึง การไม่ถือเบญจขันธ์อื่นด้วยอุปาทาน

18. สังโยชน์คืออะไร และพระโสดาบันละสังโยชน์อะไรได้เด็ดขาด?

เฉลย:

• สังโยชน์ คือ กิเลสอันผูกใจสัตว์ไว้
• พระโสดาบันละสังโยชน์ 3 เบื้องต้นได้:

1. สักกายทิฏฐิ
2. วิจิกิจฉา
3. สีลัพพตปรามาส

19. มาร 5 คืออะไรบ้าง และกิเลสได้ชื่อว่ามารเพราะเหตุไร?

เฉลย:
มาร 5 ประกอบด้วย:

1. ปัญจขันธ์
2. กิเลส
3. อภิสังขาร
4. มรณะ
5. เทวบุตร

กิเลสได้ชื่อว่ามารเพราะผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจแห่งกิเลสแล้ว กิเลสย่อมผูกรัดไว้บ้าง ย่อมทำให้เสียคนบ้าง

20. ผู้จะเข้ามาอุปสมบทเป็นภิกษุในพระพุทธศาสนาต้องประกอบด้วยคุณสมบัติอะไรบ้าง?

เฉลย: ต้องประกอบด้วยคุณสมบัติ 5 ประการ:

1. เป็นชาย
2. มีอายุครบ 20 ปี
3. ไม่เป็นมนุษย์วิบัติ (เช่น ถูกตอน หรือเป็นกะเทย)
4. ไม่เคยทำอนันตริยกรรม
5. ไม่เคยต้องปาราชิก หรือไม่เคยเข้ารีตเดียรถีย์ทั้งที่เป็นภิกษุ

นักธรรมชั้นตรี

21. พระพุทธเจ้าทรงเป็นบุพพการีของพุทธบริษัทอย่างไร?

เฉลย: พระพุทธเจ้าทรงกระทำอุปการะแก่พุทธบริษัทก่อน ด้วยการทรงแนะนำสั่งสอนให้รู้ดีรู้ชอบตามพระองค์ เพื่อให้ได้บรรลุประโยชน์ทั้ง 3 คือ:

1. ประโยชน์ในโลกนี้
2. ประโยชน์ในโลกหน้า
3. ประโยชน์อย่างยิ่งคือพระนิพพาน

22. สัมมากัมมันตะ ทำการงานชอบ คือทำอย่างไร?

เฉลย: สัมมากัมมันตะ คือการทำโดยเว้นจากกายทุจริต 3 ได้แก่:

1. เว้นจากการฆ่าสัตว์
2. เว้นจากการลักทรัพย์
3. เว้นจากการประพฤติผิดในกาม

นักธรรมชั้นโท

23. ครุกรรมคืออะไร และในฝ่ายอกุศลและฝ่ายกุศลได้แก่อะไร?

เฉลย:

• ครุกรรม คือ กรรมหนัก
• ฝ่ายอกุศล ได้แก่ อนันตริยกรรม 5
• ฝ่ายกุศล ได้แก่ สมาบัติ 8 ประการ

24. ในอวิชชา 8 ข้อที่ว่า ไม่รู้จักอนาคต มีอธิบายว่าอย่างไร?

เฉลย: มีอธิบายว่า:

• ไม่รู้จักคิดล่วงหน้า
• ไม่อาจปรารภการที่ทำหรือเหตุอันเกิดขึ้นในปัจจุบันว่าจักมีผลเป็นอย่างนั้นๆ

25. ญาณ 3 ที่เป็นไปในทุกขสมุทัยมีอธิบายอย่างไร?

เฉลย: ญาณ 3 มีดังนี้:

1. สัจจญาณ – ปรีชาหยั่งรู้ว่า นี้ทุกขสมุทัย
2. กิจจญาณ – ปรีชาหยั่งรู้ว่า ทุกขสมุทัยเป็นสภาพที่ควรละ
3. กตญาณ – ปรีชาหยั่งรู้ว่า ทุกขสมุทัยเป็นสภาพที่ละได้แล้ว

นักธรรมชั้นเอก

26. ในบาลีอุทเทสว่า “วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณ โหติ” แปลว่า เมื่อหลุดพ้นแล้ว ญาณว่าหลุดพ้นแล้วย่อมมี อะไรหลุดพ้น และหลุดพ้นจากอะไร?

เฉลย:

• จิตหลุดพ้น
• หลุดพ้นจากอาสวะ 3

27. อภัพพบุคคลคือใคร และท่านเปรียบเทียบไว้อย่างไร?

เฉลย:

• อภัพพบุคคล คือ บุคคลผู้ไม่อาจบรรลุธรรมได้
• เปรียบเหมือนดอกบัวที่จมอยู่ใต้น้ำ เป็นภักษาของปลาและเต่า ไม่มีโอกาสโผล่ขึ้นเบ่งบานรับแสงอาทิตย์

28. มงคล 38 ประการข้อว่า “การสงเคราะห์ญาติ” หมายถึงอะไร?

เฉลย: การสงเคราะห์ญาติ หมายถึง:

• การช่วยเหลือเกื้อกูลญาติทั้งฝ่ายบิดาและมารดา
• ด้วยสิ่งของ ทรัพย์สิน กำลังกาย กำลังปัญญา และกำลังใจ
• ตามฐานะและโอกาสที่เหมาะสม

29. ทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์คืออะไร และมีองค์ประกอบอะไรบ้าง?

เฉลย:

• ทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน
• มีองค์ประกอบ 4 ประการ:

1. อุฏฐานสัมปทา – ถึงพร้อมด้วยความหมั่น
2. อารักขสัมปทา – ถึงพร้อมด้วยการรักษา
3. กัลยาณมิตตตา – คบคนดีเป็นมิตร
4. สมชีวิตา – เลี้ยงชีพพอเหมาะ

30. ภิกษุณีผู้มีชื่อต่อไปนี้ได้รับเอตทัคคะในทางใด?

1. พระเขมาเถรี
2. พระอุบลวัณณาเถรี
3. พระปฏาจาราเถรี

เฉลย:

1. พระเขมาเถรี – เอตทัคคะในทางมีปัญญา
2. พระอุบลวัณณาเถรี – เอตทัคคะในทางมีฤทธิ์
3. พระปฏาจาราเถรี – เอตทัคคะในทางทรงวินัย

นักธรรมชั้นตรี

31. การแสดงตนเป็นพุทธมามกะหมายถึงอะไร?

เฉลย:
การแสดงตนเป็นพุทธมามกะ หมายถึง การประกาศตนของผู้แสดงว่า ยอมรับนับถือพระพุทธศาสนาประจำชีวิตของตน เป็นการแสดงความเลื่อมใสศรัทธาในพระรัตนตรัยอย่างมั่นคง

32. ทุจริตคืออะไร และพูดใส่ร้ายผู้อื่นจัดเข้าในทุจริตข้อไหน?

เฉลย:

• ทุจริต คือ ความประพฤติชั่ว
• การพูดใส่ร้ายผู้อื่นจัดเข้าในวจีทุจริต

นักธรรมชั้นโท

33. การเผดียงสงฆ์และการอาราธนาต่างกันอย่างไร?

เฉลย: ต่างกันดังนี้:

• การเผดียงสงฆ์ ได้แก่ การแจ้งความประสงค์ให้สงฆ์ทราบ
• การอาราธนา ได้แก่ การนิมนต์พระสงฆ์ในพิธีให้ศีล สวดพระปริตร หรือแสดงธรรม

34. สีมาสังกระคืออะไร และสงฆ์จะทำสังฆกรรมในสีมาเช่นนั้นได้หรือไม่อย่างไร?

เฉลย:

• สีมาสังกระ คือ สีมาที่สมมติคาบเกี่ยวกันระหว่างสีมาที่สมมติไว้เดิมและสีมาที่สมมติขึ้นใหม่
• สงฆ์ทำสังฆกรรมในสีมาที่สมมติไว้เดิมได้ แต่ทำในสีมาที่สมมติขึ้นใหม่ไม่ได้

35. ลหุภัณฑ์และครุภัณฑ์ที่เป็นของสงฆ์คือของเช่นไร?

เฉลย:

• ลหุภัณฑ์ คือ ของเบา เช่น บิณฑบาต เภสัช บริขารสำหรับตัว (บาตร จีวร ประคดเอว เข็ม มีดพับ มีดโกน) เป็นของที่แจกกันได้
• ครุภัณฑ์ คือ ของหนัก ไม่ใช่ของสำหรับใช้ให้สิ้นไป เป็นของควรรักษาไว้ได้นาน เช่น เครื่องใช้ในเสนาสนะ กุฎี และที่ดิน เป็นของที่แจกกันไม่ได้

นักธรรมชั้นเอก

36. คำว่า “มทนิมฺมทโน ธรรมยังความเมาให้สร่าง” หมายถึงความเมาในอะไร?

เฉลย: หมายถึงความเมาในอารมณ์อันยั่วยวนให้เกิดความเมาทุกประการ เช่น:

• ชาติ สกุล อิสริยะ บริวาร
• ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข
• ความเยาว์วัย ความไม่มีโรค และชีวิต

37. พระราชบัญญัติคณะสงฆ์คืออะไร และเจ้าอาวาสตามกฎมหาเถรสมาคมใครเป็นผู้แต่งตั้ง?

เฉลย:

• พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ คือ กฎหมายฉบับหนึ่งว่าด้วยคณะสงฆ์
• การแต่งตั้งเจ้าอาวาส:
• พระอารามหลวง: สมเด็จพระสังฆราชทรงมีพระบัญชาแต่งตั้งตามมติมหาเถรสมาคม
• วัดราษฎร์: เจ้าคณะจังหวัดเป็นผู้แต่งตั้ง

38. วิวาทาธิกรณ์คืออะไร?

เฉลย: วิวาทาธิกรณ์ คือ การเถียงกันด้วยเรื่อง:

• สิ่งนั้นเป็นธรรมเป็นวินัย
• สิ่งนี้ไม่ใช่ธรรมไม่ใช่วินัย

39. สมบัติของภิกษุในทางพระวินัยมีเท่าไร อะไรบ้าง?

เฉลย: มี 4 ประการ:

1. สีลสมบัติ
2. อาจารสมบัติ
3. ทิฏฐิสมบัติ
4. อาชีวสมบัติ

40. ภิกษุผู้ควรได้รับสมมติให้เป็นภัตตุทเทสกะต้องประกอบด้วยคุณสมบัติเช่นไร?

เฉลย: ต้องประกอบด้วยคุณสมบัติ 3 ประการ:

1. เว้นอคติ 4 (ฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ)
2. รู้จักภัตรที่ควรแจกหรือมิควรแจก
3. รู้จักลำดับที่พึงแจก

นักธรรมชั้นตรี

41. ปฐมสาวกและปัจฉิมสาวกคือใคร?

เฉลย:

• ปฐมสาวก คือ พระอัญญาโกณฑัญญะ (สาวกองค์แรก)
• ปัจฉิมสาวก คือ พระสุภัททะ (สาวกองค์สุดท้าย)

42. พระสารีบุตรสำเร็จเป็นพระโสดาบันเพราะได้ฟังธรรมจากใคร และธรรมนั้นมีใจความว่าอย่างไร?

เฉลย:

• ได้ฟังธรรมจากพระอัสสชิเถระ
• ใจความว่า “ธรรมใดเกิดแต่เหตุ พระศาสดาทรงแสดงเหตุแห่งธรรมนั้น และความดับแห่งธรรมนั้น”

43. พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญปฏิบัติบูชายิ่งกว่าอามิสบูชาเพราะเหตุไร?

เฉลย: เพราะการปฏิบัติบูชานี้ทำให้พระพุทธศาสนาตั้งมั่นอยู่ได้ยาวนาน เป็นการแสดงความเคารพด้วยการปฏิบัติตามคำสอน ซึ่งจะนำไปสู่การบรรลุธรรมและความพ้นทุกข์

นักธรรมชั้นโท

44. อภิสมาจารคืออะไร และภิกษุผู้ไม่เอื้อเฟื้อในอภิสมาจารท่านปรับอาบัติอะไรบ้าง?

เฉลย:

• อภิสมาจาร คือ ธรรมเนียมหรือมารยาทที่ดีงามของภิกษุ
• การปรับอาบัติ:
• ปรับอาบัติถุลลัจจัยเป็นอย่างสูง แต่มีน้อย
• ส่วนมากปรับอาบัติทุกกฏเป็นพื้น

45. บาตรที่ทรงอนุญาตมีกี่ชนิด อะไรบ้าง และบาตรแสตนเลสจัดเข้าในชนิดไหน?

เฉลย:

• บาตรที่ทรงอนุญาตมี 2 ชนิด:

1. บาตรดินเผา
2. บาตรเหล็ก

• บาตรแสตนเลสจัดเข้าในบาตรเหล็ก

นักธรรมชั้นเอก

46. ในพระบาลีว่า “จิตฺเต สงฺกิลิฏฺเฐ ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา เมื่อใจเศร้าหมอง ต้องประสบทุคติ” ทุคติคืออะไร และมีอะไรบ้าง?

เฉลย:

• ทุคติ คือ ภูมิเป็นที่ไปข้างชั่ว
• มี 4 ประเภทตามนัยอรรถกถา:

1. นรก
2. สัตว์เดรัจฉาน
3. เปรต
4. อสุรกาย

47. ลักษณะการปกปิดอาบัตินั้น พระอรรถกถาจารย์แสดงไว้กี่ประการ?

เฉลย: แสดงไว้ 10 ประการ จัดเป็น 5 คู่:

1. เป็นอาบัติ และรู้ว่าเป็นอาบัติ
2. เป็นปกตัตตะ และรู้ว่าเป็นปกตัตตะ
3. ไม่มีอันตราย และรู้ว่าไม่มีอันตราย
4. อาจอยู่ และรู้ว่าอาจอยู่
5. ใคร่จะปิด และปิดไว้

48. กิจจาธิกรณ์และนิคคหะคืออะไร?

เฉลย:

• กิจจาธิกรณ์ คือ กิจอันจะพึงทำด้วยประชุมสงฆ์ ต่างโดยเป็น:
• อปโลกนกรรม
• ญัตติกรรม
• ญัตติทุติยกรรม
• ญัตติจตุตถกรรม
• นิคคหะ คือ การข่ม เป็นกิจอย่างหนึ่งแห่งผู้ปกครองหมู่

49. นาสนาคืออะไร และบุคคลเช่นไรที่ทรงอนุญาตให้นาสนา?

เฉลย:

• นาสนา คือ การยังบุคคลผู้ไม่สมควรถือเพศภิกษุและสามเณรให้สละเพศเสีย
• บุคคลที่ทรงอนุญาตให้นาสนามี 3 ประเภท:

1. ภิกษุต้องอันติมวัตถุแล้วยังปฏิญญาตนเป็นภิกษุ
2. บุคคลผู้อุปสมบทไม่ขึ้น ได้รับอุปสมบทแต่สงฆ์
3. สามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ 10 ข้อใดข้อหนึ่ง เช่น เป็นผู้มักผลาญชีวิตสัตว์

50. สภาคาบัติคืออาบัติเช่นไร?

เฉลย: สภาคาบัติ คือ:

• อาบัติที่ภิกษุต้องเหมือนกันเพราะล่วงละเมิดสิกขาบทเดียวกัน
• ห้ามไม่ให้แสดง ห้ามไม่ให้รับ
• ให้แสดงในสำนักของภิกษุอื่น